Du Lịch Úc

Koala không phải là gấu, mặc dù tên tiếng Anh "koala bear" khiến nhiều người vẫn gọi nhầm như vậy. Đây là một loài thú có túi đặc hữu của Úc, họ hàng gần nhất còn sống là wombat, nổi tiếng với thói quen ngủ tới 20 tiếng mỗi ngày và gần như chỉ ăn lá bạch đàn. Với khách Việt lần đầu sang Úc, koala thường là loài vật gây tò mò nhất, vừa vì ngoại hình đáng yêu vừa vì những tập tính khác thường ít loài nào có được.

Koala có phải là một loài gấu không?

Trong tiếng Việt, koala thường được gọi là "gấu túi", cách gọi vô tình khiến nhiều người càng lầm tưởng đây là họ hàng của loài gấu. Trên thực tế, koala không phải là gấu. Đây là một loài thú có túi (marsupial) thuộc họ Phascolarctidae, họ hàng gần nhất còn tồn tại trong tự nhiên là wombat chứ không phải bất kỳ loài gấu nào. Tên gọi "koala bear" trong tiếng Anh xuất phát từ những người định cư châu Âu đầu tiên, khi họ nhìn ngoại hình tròn trịa, đôi tai lông xù của koala rồi liên tưởng tới gấu, dù hai nhóm này không hề có quan hệ họ hàng về mặt sinh học.

Một vài đặc điểm giải phẫu của koala khá đặc biệt. Mỗi chân trước có hai ngón cái đối xứng với ba ngón còn lại, giúp koala bám chặt vào thân và cành cây bạch đàn suốt nhiều giờ liền. Vân tay của koala cũng gần giống vân tay người tới mức từng khiến giới pháp y phải lưu ý khi phân biệt, đây là điểm tương đồng khá hiếm gặp giữa người và một loài thú có túi.

Giống kangaroo, koala cũng là thú có túi, nhưng túi của koala mở hướng xuống dưới thay vì hướng lên trên, giúp bảo vệ koala con khỏi rơi ra khi koala mẹ leo trèo trên cao. Kangaroo ở Úc và koala là hai đại diện thú có túi dễ gặp nhất với khách du lịch, dù tập tính sinh sản của hai loài khác nhau khá nhiều.

[Ảnh: Koala bám trên thân cây bạch đàn, lộ rõ hai ngón tay cái đối xứng ở chân trước]

Vì sao koala ngủ nhiều đến vậy và chỉ ăn lá bạch đàn?

Koala ngủ trung bình từ 18 đến 22 tiếng mỗi ngày, nhiều hơn hầu hết các loài thú có vú khác, vì lá bạch đàn, nguồn thức ăn gần như duy nhất của koala, rất nghèo calo và khó tiêu hóa. Trong hơn 700 loài bạch đàn mọc ở Úc, koala chỉ ăn được chưa tới 50 loài, khẩu vị này còn khác nhau theo từng vùng và từng cá thể. Một con koala trưởng thành có thể ăn tới 1kg lá bạch đàn mỗi ngày, nhưng lượng năng lượng hấp thụ được lại rất thấp, buộc cơ thể phải ngủ nhiều để tiết kiệm năng lượng.

Lá bạch đàn còn chứa một số hợp chất có độc tính nhẹ với hầu hết động vật, koala tiêu hóa được nhờ một đoạn ruột manh tràng dài bất thường, giúp phân giải bớt độc tố nhờ hệ vi khuẩn chuyên biệt. Nhờ vậy koala hiếm khi cần uống nước, phần lớn lượng nước cần thiết đã lấy được từ lá cây. Theo một cách lý giải khá phổ biến, tên gọi "koala" bắt nguồn từ tiếng Dharug, ngôn ngữ bản địa vùng Sydney, mang nghĩa gần với "không uống nước", dù vẫn còn vài giả thuyết khác về nguồn gốc chính xác của từ này.

Koala non và koala cái thường có mùi bạch đàn nhẹ, gần như một lớp phòng vệ tự nhiên chống côn trùng, trong khi koala đực trưởng thành có mùi nồng hơn hẳn và tiếng kêu trầm, vang xa tới vài km vào mùa sinh sản, âm thanh khiến nhiều người lần đầu nghe phải giật mình.

[Ảnh: Koala đang ăn lá bạch đàn trên cây]

"Drop bear" là gì và có thật không?

"Drop bear" không phải là một loài động vật có thật, đây là một câu chuyện đùa lâu đời của người Úc, thường được kể lại với vẻ mặt nghiêm túc để trêu du khách nước ngoài. Theo truyền thuyết hài hước này, "drop bear" là một phiên bản koala khổng lồ và hung dữ, chuyên rình trên cây rồi thả mình rơi xuống tấn công người đi bên dưới.

Người Úc thường "cảnh báo" du khách nên bôi Vegemite ra sau tai hoặc nói giọng Úc thật chuẩn để tránh bị "drop bear" tấn công, tất cả đều là chi tiết bịa ra cho vui chứ không có cơ sở khoa học nào. Câu chuyện này phổ biến tới mức từng được chính truyền thông Úc nhắc tới như một ví dụ điển hình của khiếu hài hước tự trào, khách Việt nếu được kể chuyện này khi tới Úc thì cứ yên tâm cười theo, không cần lo lắng thật.

Câu chuyện "drop bear" cũng phần nào phản ánh cách người Úc thích đùa với người mới quen, một nét tính cách có thể khiến khách Việt hơi bỡ ngỡ lúc đầu. Văn hóa Úc có nhiều câu chuyện tương tự về tính cách bản địa mà du khách nên biết trước khi bắt chuyện với người dân địa phương.

Koala ở Úc có đang bị đe dọa tuyệt chủng không?

Koala không bị coi là loài nguy cấp trên phạm vi toàn nước Úc, nhưng từ tháng 2 năm 2022, koala đã chính thức được xếp vào danh sách loài nguy cấp tại ba khu vực là New South Wales, Queensland và Vùng Lãnh thổ Thủ đô Canberra. Quyết định này được đưa ra sau các đợt cháy rừng nghiêm trọng mùa hè 2019 đến 2020, khi Bộ trưởng Môi trường liên bang lúc đó xác nhận ba nguyên nhân chính đe dọa koala là biến đổi khí hậu, mất môi trường sống do phá rừng, và dịch bệnh.

Cơ quan chính phủ ước tính còn khoảng 180.000 cá thể koala trên toàn nước Úc, trong khi Quỹ Koala Úc đưa ra con số thấp hơn nhiều, khoảng 50.000 đến 80.000 cá thể, đây đều là những ước tính tham khảo chứ chưa có một cuộc kiểm đếm thống nhất tuyệt đối. Riêng tại New South Wales, số lượng koala được ghi nhận giảm khoảng 33 đến 61% kể từ năm 2001 tùy khu vực khảo sát.

Đây là điểm khác biệt đáng chú ý so với kangaroo, loài hiện không nằm trong danh sách bị đe dọa và có quần thể ổn định ở nhiều nơi. Khách Việt quan tâm tới bảo tồn động vật hoang dã khi tới Úc có thể coi việc ủng hộ các khu bảo tồn koala hợp pháp, thay vì các mô hình khai thác koala không rõ nguồn gốc, là một cách đóng góp thiết thực.

[Ảnh: Koala mẹ và koala con trên cây bạch đàn tại một khu bảo tồn ở Úc]

Vì sao không được bế hoặc ôm koala ở hầu hết các bang của Úc?

Phần lớn các bang của Úc, bao gồm New South Wales, cấm du khách bế hoặc ôm koala từ năm 1997, khách chỉ được phép vuốt ve nhẹ khi koala đang đứng yên trên một giá đỡ cố định, dưới sự giám sát của nhân viên. Quy định này xuất phát từ các nghiên cứu cho thấy việc bị con người bế giữ gây phản ứng căng thẳng đo được ở koala, làm suy yếu hệ miễn dịch vốn khá nhạy cảm của loài này.

Hiện chỉ còn Queensland và Nam Úc cho phép du khách bế koala tại một số khu bảo tồn được cấp phép, với quy định khá chặt chẽ. Mỗi cá thể koala chỉ được bế tối đa 30 phút mỗi ngày và 180 phút mỗi tuần, chỉ áp dụng với koala sinh trưởng trong môi trường nuôi nhốt, không áp dụng với koala mẹ đang có con theo cùng, và luôn có huấn luyện viên theo sát. Ngay cả Lone Pine Koala Sanctuary ở Brisbane, một trong những nơi bế koala nổi tiếng nhất nước Úc, cũng đã tự nguyện dừng hẳn dịch vụ này từ tháng 7 năm 2024 vì lo ngại phúc lợi động vật.

Với khách Việt muốn có ảnh chụp cùng koala, nên xác nhận trước quy định cụ thể của từng điểm đến bằng cách hỏi trực tiếp đơn vị tổ chức tour hoặc khu bảo tồn, vì chính sách có thể thay đổi và khác nhau giữa các bang.

[Ảnh: Nhân viên khu bảo tồn hướng dẫn khách vuốt ve koala đang nghỉ trên giá đỡ cố định]

Có thể ngắm koala hoang dã gần Sydney không?

Gặp koala hoang dã hoàn toàn tự nhiên ngay gần trung tâm Sydney khó hơn nhiều so với gặp kangaroo, do koala sống trên cao trong tán cây bạch đàn, di chuyển chậm và có tập tính khá ẩn dật. Khách muốn chắc chắn nhìn thấy koala trong chuyến đi ngắn ngày nên ưu tiên các khu bảo tồn động vật gần Sydney thay vì trông chờ vào may mắn bắt gặp ngoài tự nhiên.

Symbio Wildlife Park ở Helensburgh, cách trung tâm Sydney khoảng một giờ lái xe về phía nam, là lựa chọn được đánh giá tốt để quan sát koala ở khoảng cách gần. Về phía bắc, Australian Reptile Park trên vùng Central Coast, cũng cách Sydney khoảng một giờ di chuyển, có khu vực nuôi koala mở cửa quanh năm. Cả hai điểm này phù hợp với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi vì đường đi ngắn, không đòi hỏi di chuyển nhiều.

[Ảnh: Khu vực ngắm koala tại Symbio Wildlife Park gần Sydney]

Ngoài khu vực gần Sydney, đâu là nơi nổi tiếng nhất để gặp koala hoang dã?

Port Macquarie, thuộc bờ biển phía bắc New South Wales, cách Sydney khoảng 385km, tương đương gần 5 tiếng lái xe, được xem là nơi có cơ hội cao nhất để gặp koala hoang dã thật sự ngoài tự nhiên chứ không phải trong khu nuôi nhốt. Koolunbung Creek Nature Reserve và Sea Acres National Park ngay trong thị trấn là hai địa điểm khách có thể đi bộ và quan sát koala sống tự do trên cây.

Port Macquarie cũng là nơi đặt Koala Hospital, được biết đến là bệnh viện chuyên cứu hộ và điều trị koala đầu tiên trên thế giới, hoạt động hơn 50 năm qua và mở cửa miễn phí cho khách tận mắt xem quá trình chăm sóc koala hoang dã bị bệnh hoặc gặp nạn. Port Stephens và Gunnedah, thị trấn thường được nhắc tới với biệt danh "thủ phủ koala", cũng là những điểm có mật độ koala hoang dã cao. Với khách khởi hành từ Hà Nội có lịch trình dài ngày dọc bờ biển New South Wales, việc kết hợp ghé Port Macquarie trên đường đi hợp lý hơn nhiều so với di chuyển riêng chỉ để ngắm koala.

[Ảnh: Koala hoang dã trên cây tại Port Macquarie, New South Wales]

Một số câu hỏi thường gặp về koala ở Úc

Koala có nguy hiểm hay tấn công người không?

Koala hiếm khi chủ động tấn công người, tính cách khá hiền và ít vận động. Tuy vậy đây vẫn là động vật hoang dã có móng vuốt sắc, có thể cào hoặc cắn nếu cảm thấy bị đe dọa hoặc bị cầm giữ sai cách, vì vậy khách không nên tự ý chạm vào koala ngoài các khu vực được nhân viên cho phép.

Nên chọn ngắm koala hoang dã hay trong khu bảo tồn?

Nếu mục tiêu là chắc chắn nhìn thấy koala trong thời gian ngắn, khu bảo tồn như Symbio hay Australian Reptile Park cho tỷ lệ gặp gần như tuyệt đối. Nếu có nhiều thời gian và muốn trải nghiệm quan sát koala thật sự tự do ngoài tự nhiên, Port Macquarie là điểm đáng công di chuyển hơn.

Nên đi ngắm koala vào thời điểm nào trong ngày?

Vì koala ngủ phần lớn thời gian trong ngày, cơ hội thấy koala hoạt động, di chuyển hoặc ăn lá thường cao hơn vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Nếu ghé khu bảo tồn vào giữa trưa, nhiều khả năng chỉ thấy koala cuộn tròn ngủ trên cây, vẫn dễ thương nhưng ít sinh động hơn.

Koala có phải là biểu tượng quốc gia chính thức của Úc không?

Koala được xem là biểu tượng văn hóa quen thuộc của Úc nhưng không phải là biểu tượng quốc gia chính thức. Danh hiệu này thường gắn với kangaroo và đà điểu emu, hai loài xuất hiện trên quốc huy Úc. Có thể tìm hiểu thêm về các biểu tượng chính thức và câu chuyện phía sau tại bài viết về những biểu tượng nổi tiếng của Úc..

Với những gia đình muốn sắp xếp điểm ngắm koala hợp lý trong lịch trình chung mà không phải tự lên kế hoạch di chuyển, có thể tham khảo thêm các chương trình Úc từ Hà Nội đã sắp sẵn điểm dừng gặp động vật bản địa.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ DulichUc.vn, chuyên Du Lịch Úc khởi hành từ Hà Nội.