Du Lịch Úc

Nhà hát Opera Sydney trở thành biểu tượng của Australia nhờ một câu chuyện thiết kế kịch tính: kiến trúc sư Đan Mạch Jørn Utzon thắng cuộc thi quốc tế năm 1957, rồi rời dự án năm 1966 và không bao giờ quay lại Australia để thấy công trình hoàn thiện. Nhà hát khánh thành ngày 20 tháng 10 năm 1973 sau 14 năm xây dựng, chi phí đội lên gấp nhiều lần dự toán ban đầu, và được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 2007. Với khách Việt sắp sang Sydney, biết câu chuyện này trước giúp buổi tham quan có thêm chiều sâu.

Tóm tắt nhanh

• Tên chính thức: Sydney Opera House, thường được gọi là nhà hát con sò.
• Kiến trúc sư: Jørn Utzon (Đan Mạch), thắng cuộc thi thiết kế năm 1957.
• Thời gian xây dựng: khởi công năm 1959, khánh thành ngày 20 tháng 10 năm 1973.
• Danh hiệu: Di sản Thế giới UNESCO từ năm 2007.
• Vị trí: Bennelong Point, cạnh Sydney Harbour Bridge.

Nhà hát Opera Sydney ra đời từ một cuộc thi thiết kế như thế nào?

Ý tưởng xây một nhà hát biểu diễn nghệ thuật quy mô lớn cho Sydney được Thủ hiến bang New South Wales, ông Joseph Cahill, thúc đẩy vào giữa thập niên 1950. Ngày 13 tháng 9 năm 1955, ban tổ chức phát động cuộc thi thiết kế quốc tế, thu về 233 mẫu thiết kế từ hơn 30 quốc gia, yêu cầu một khán phòng lớn cho khoảng 3.000 đến 3.500 chỗ ngồi mà không giới hạn ngân sách cụ thể.

Ngày 29 tháng 1 năm 1957, ban giám khảo công bố người chiến thắng là Jørn Utzon, kiến trúc sư Đan Mạch khi đó 38 tuổi và gần như chưa có tên tuổi quốc tế. Mẫu thiết kế số 218 của ông giành giải thưởng 5.000 bảng Anh. Giới kiến trúc còn truyền tai một giai thoại, dù quy trình chấm giải chính xác chưa từng được công bố đầy đủ: giám khảo Eero Saarinen được cho là đã lấy lại bản vẽ của Utzon từ chồng hồ sơ bị loại và khẳng định đây mới là thiết kế xứng đáng chiến thắng.

Điều ít người để ý là Utzon chưa từng đặt chân đến Sydney trước khi vẽ thiết kế này. Ông xuất thân từ một gia đình làm nghề đóng tàu ở Đan Mạch, nền tảng nhiều người tin đã ảnh hưởng đến những đường nét mái nhà gợi hình cánh buồm sau này.

[Ảnh: Toàn cảnh Nhà hát Opera Sydney nhìn từ Circular Quay với mái vỏ sò trắng nổi bật trên nền cảng Sydney]

Vì sao mái nhà hát có hình dáng như vỏ sò hay cánh buồm?

Mái Nhà hát Opera Sydney gồm nhiều phiến cong xếp lớp vì Jørn Utzon muốn gợi hình cánh buồm no gió và những lớp vỏ trên mặt cảng Sydney. Để dựng được hình dáng này, đội thiết kế phải tính sao cho các phiến mái đều cắt ra từ cùng một hình cầu, bài toán kỹ thuật suýt làm sụp cả dự án giai đoạn 1957 đến 1961, khi chưa ai tìm ra cách đúc các phiến đúng bản vẽ gốc mà không phải làm riêng từng khuôn.

Nhiều bài viết kể rằng Utzon nghĩ ra giải pháp khi bóc một quả cam và thấy các múi cam đều xuất phát từ một hình cầu chung. Theo chính trang thông tin của Nhà hát Opera Sydney, đây là một câu chuyện bị gán nhầm, vốn phổ biến hơn với một kiến trúc sư khác. Trên thực tế, Utzon tìm ra nguyên lý này khi xếp chồng các mô hình mái trong phòng làm việc và nhận thấy tất cả có thể cắt từ cùng một mặt cầu, rồi trình bày trong tài liệu 38 trang gửi đi tháng 1 năm 1962, gọi là Yellow Book.

Nhờ nguyên lý hình cầu, đội kỹ sư của Ove Arup mới đúc sẵn được các cấu kiện theo khuôn lặp lại thay vì làm thủ công từng phiến. Mái nhà hát hiện gồm 14 phiến vỏ, ghép từ 2.194 tấm bê tông đúc sẵn nặng tới 15 tấn mỗi tấm, phủ bằng 1.056.006 viên ngói trắng bóng và kem mờ xếp hình xương cá, sản xuất tại Thụy Điển. Đây cũng là chi tiết khách Việt hay hiểu nhầm nhất: hình dáng mái không đến từ một khoảnh khắc ngẫu hứng bóc cam, mà từ nhiều năm tính toán hình học kiên trì.

[Ảnh: Cận cảnh các phiến ngói trắng và kem xếp hình xương cá trên mái Nhà hát Opera Sydney]

Vì sao công trình mất 14 năm và chi phí đội lên gấp nhiều lần dự toán?

Nhà hát Opera Sydney khởi công ngày 1 tháng 3 năm 1959, ban đầu dự kiến hoàn thành vào tháng 1 năm 1963 với chi phí khoảng 7 triệu AUD. Trên thực tế, công trình chỉ xong vào năm 1973, chậm khoảng một thập kỷ so với kế hoạch, và tiêu tốn hơn 102 triệu AUD, cao gấp khoảng 14 lần con số ban đầu.

Phần lớn khoản chênh lệch đến từ việc thay đổi thiết kế mái vòm suốt nhiều năm, cộng thêm va chạm giữa kiến trúc sư và chính quyền bang New South Wales về tiến độ và cách thanh toán. Một chi tiết ít người ngờ tới: toàn bộ 102 triệu AUD chi phí xây dựng được thu từ chương trình xổ số Opera House Lottery, phát hành từ năm 1957 đến 1986 qua 496 kỳ quay số, bán ra khoảng 86,7 triệu vé, nên ngân sách nhà nước hầu như không phải gánh khoản tiền này.

Vì sao kiến trúc sư Jørn Utzon rời dự án và không bao giờ quay lại Australia?

Ngày 28 tháng 2 năm 1966, Utzon rút khỏi dự án sau một loạt bất đồng với Bộ Công trình Công cộng bang New South Wales về khoản phí chưa thanh toán và quyền quyết định thiết kế nội thất, phần hoàn thiện bên trong sau đó do một nhóm kiến trúc sư Australia đảm nhiệm. Đây là điểm nhiều khách Việt khá bất ngờ: người vẽ ra hình hài nổi tiếng nhất của công trình lại không phải người trực tiếp hoàn thiện nó.

Khi nhà hát khánh thành ngày 20 tháng 10 năm 1973 với sự hiện diện của Nữ hoàng Elizabeth II, Utzon được mời nhưng từ chối tham dự, và không quay lại Australia thêm lần nào trong suốt phần đời còn lại. Quan hệ giữa ông và công trình không kết thúc trong cay đắng hoàn toàn: từ năm 1999, ông được mời tư vấn từ xa cho các lần cải tạo về sau, và một phòng biểu diễn hiện mang tên Utzon Room để ghi nhận đóng góp của ông. Năm 2003, ông nhận giải Pritzker, giải thưởng cao quý nhất ngành kiến trúc, trước khi qua đời ngày 29 tháng 11 năm 2008 tại Đan Mạch mà chưa từng nhìn thấy công trình để đời của mình bằng xương bằng thịt.

[Ảnh: Chân dung kiến trúc sư Jørn Utzon bên các mô hình thiết kế Nhà hát Opera Sydney]

Vì sao UNESCO công nhận Nhà hát Opera Sydney là Di sản Thế giới?

Ngày 28 tháng 6 năm 2007, UNESCO chính thức đưa Nhà hát Opera Sydney vào danh sách Di sản Thế giới, theo tiêu chí một công trình kiến trúc vĩ đại của thế kỷ 20. Hồ sơ công nhận nhấn mạnh hai yếu tố song song: tầm nhìn thiết kế của Utzon và giải pháp kỹ thuật đột phá của kỹ sư Ove Arup, người hiện thực hóa hình dáng mái tưởng như bất khả thi bằng công nghệ xây dựng thời đó.

Đáng chú ý, danh hiệu này được trao khi Utzon vẫn còn sống, dù ông đã rời Australia hơn bốn thập kỷ trước đó. Ở thời điểm được công nhận, công trình mới hơn 30 năm tuổi, ngắn hơn nhiều so với tuổi đời hàng trăm năm của phần lớn Di sản Thế giới khác, cho thấy mức ảnh hưởng kiến trúc mà UNESCO đánh giá ở đây.

Điều gì khiến công trình này trở thành biểu tượng của cả nước Úc chứ không riêng Sydney?

Nhà hát Opera Sydney được xem là biểu tượng quốc gia của Australia vì hình ảnh mái vỏ sò xuất hiện lặp lại trên hầu hết ấn phẩm quảng bá về đất nước, kể cả những sự kiện truyền hình quốc tế như bắn pháo hoa đêm giao thừa tại cảng Sydney. Vị trí công trình cũng góp phần không nhỏ: Nhà hát Opera Sydney nằm ngay cạnh Sydney Harbour Bridge, cùng tạo nên khung cảnh cảng biển được chụp ảnh nhiều bậc nhất Australia. Bạn có thể đọc thêm Sydney Harbour Bridge: Kinh nghiệm tham quan và những góc chụp đẹp để biết thêm những góc chụp kết hợp cả hai công trình.

Nhà hát Opera Sydney hiện có 6 không gian biểu diễn chính, gồm Concert Hall với 2.679 chỗ ngồi, Joan Sutherland Theatre, Drama Theatre, Playhouse, The Studio và Utzon Room, tổng cộng khoảng 5.738 chỗ. Mỗi năm nơi đây tổ chức hơn 1.800 buổi biểu diễn thuộc nhiều loại hình nghệ thuật, không riêng opera, và khu vực xung quanh đón hơn 10 triệu lượt người mỗi năm. Nhịp hoạt động sôi động quanh năm này khiến công trình vận hành như một trung tâm nghệ thuật thực sự, thay vì chỉ là kiến trúc đẹp để đứng ngắm và chụp ảnh.

Với nhiều người Việt, Nhà hát Opera Sydney là hình ảnh đầu tiên hiện ra khi nhắc đến Australia, và là một trong những điểm xuất hiện thường xuyên nhất trong danh sách 20 địa điểm nổi tiếng ở Úc đáng ghé ít nhất một lần, phần lớn nhờ câu chuyện phía sau vẻ ngoài đặc biệt của nó.

[Ảnh: Nhà hát Opera Sydney và Sydney Harbour Bridge cùng xuất hiện trong một khung hình chụp từ Royal Botanic Garden]

Ngày nay, đến Nhà hát Opera Sydney du khách có thể trải nghiệm những gì?

Đến Nhà hát Opera Sydney hôm nay, phần lớn du khách dành thời gian ở khu quảng trường ngoài trời gọi là Forecourt và các bậc thềm lớn hướng ra cảng Sydney, khu vực nằm tại Bennelong Point, ngay sát Circular Quay. Khu vực này miễn phí tham quan, mở suốt ngày, và đủ để cảm nhận quy mô thật của công trình so với những gì thấy qua ảnh.

[Ảnh: Du khách tản bộ trên bậc thềm Forecourt phía trước Nhà hát Opera Sydney vào buổi chiều]

Nếu muốn vào bên trong, cách phổ biến nhất là mua vé xem một buổi biểu diễn hoặc tham gia tour có hướng dẫn viên, hình thức hiện thu hút khoảng 350.000 lượt khách mỗi năm. Giá vé và khung giờ tour thay đổi theo mùa nên cần kiểm tra lại trên kênh chính thức trước ngày đi. Không phải ai cũng cần dành nửa ngày ở đây: đoàn lịch trình dày có thể chỉ cần đứng ngắm và chụp ảnh ở Forecourt vào chiều muộn, khi ánh sáng hắt vào mái vỏ sò, là đã đủ. Ngược lại, ai có nửa ngày rảnh và quan tâm nghệ thuật biểu diễn nên thử một buổi hòa nhạc ngắn tại Concert Hall để hiểu công trình rõ hơn nhiều so với đứng bên ngoài.

[Ảnh: Một buổi biểu diễn bên trong Concert Hall của Nhà hát Opera Sydney]

Khu vực quanh Nhà hát Opera Sydney cũng dễ kết hợp với các điểm khác trong ngày. Bạn có thể đọc thêm cẩm nang du lịch Sydney để sắp xếp trọn lịch trình quanh khu cảng.

Một lựa chọn khác cho buổi chiều là di chuyển sang Darling Harbour, một khu cảng khác của Sydney với không khí hiện đại hơn.

Khách từ Hà Nội nên biết gì trước khi ghé thăm công trình này?

Với khách khởi hành từ Nội Bài, Nhà hát Opera Sydney thường là điểm đến đầu tiên trong ngày làm quen với Sydney, ngay sau chặng bay dài và lệch múi giờ. Nhiều hướng dẫn viên khuyên dành buổi sáng đầu tiên đi bộ chậm rãi quanh khu Circular Quay thay vì nhồi nhiều điểm liền nhau, để cơ thể kịp thích nghi và có đủ thời gian nhìn kỹ công trình thay vì chỉ chụp vội rồi di chuyển tiếp.

Một điểm khác đáng lưu ý là thời tiết Sydney có thể chênh lệch hoàn toàn so với Hà Nội tại cùng thời điểm, vì hai bán cầu ngược mùa nhau. Khu quảng trường trước nhà hát khá trống trải và hứng gió trực tiếp từ mặt cảng, nên một áo khoác nhẹ mang theo vẫn hữu ích kể cả khi Sydney đang vào mùa được xem là ấm.

Nếu muốn đưa Nhà hát Opera Sydney vào một lịch trình đã sắp xếp sẵn, đội ngũ DulichUc.vn hiện có các chương trình tour Úc từ Hà Nội đi qua khu vực cảng Sydney, phù hợp với gia đình nhiều thế hệ hoặc nhóm chưa quen tự túc di chuyển ở nước ngoài.

Câu hỏi thường gặp về Nhà hát Opera Sydney

Nhà hát Opera Sydney còn được gọi bằng tên nào khác?

Tên chính thức là Sydney Opera House. Vì mái gồm nhiều phiến cong xếp lớp, nhiều người Việt quen gọi đây là nhà hát con sò, cách gọi không chính thức nhưng phổ biến.

Có thể vào bên trong Nhà hát Opera Sydney mà không xem biểu diễn không?

Có. Ngoài việc mua vé xem một buổi biểu diễn, du khách có thể đăng ký tour tham quan có hướng dẫn viên để đi qua một số khu vực bên trong công trình. Riêng khu Forecourt phía ngoài luôn mở tự do và không cần vé.

Nhà hát Opera Sydney có phải công trình biểu diễn nghệ thuật duy nhất của Australia không?

Không. Australia có nhiều trung tâm nghệ thuật biểu diễn quy mô lớn ở các bang khác nhau. Điều khác biệt ở Nhà hát Opera Sydney là đây là một trong số ít công trình kiến trúc hiện đại được UNESCO công nhận Di sản Thế giới, đồng thời gắn liền với nhận diện quốc gia của Australia.

Phần lớn giá trị biểu tượng của Nhà hát Opera Sydney không nằm ở kích thước hay sự xa hoa, mà ở việc đây là bằng chứng cho một ý tưởng táo bạo suýt không thể hoàn thành bằng công nghệ xây dựng thập niên 1960. Một kiến trúc sư trẻ gần như vô danh, một bài toán hình học nhiều năm chưa có lời giải, một khoản chi phí đội vốn gấp 14 lần dự toán: tất cả tạo nên công trình mà ngày nay chỉ cần nhìn bóng dáng mái vỏ sò, hầu như ai cũng nhận ra ngay đó là Australia.

Nếu Nhà hát Opera Sydney nằm trong lịch trình sắp tới của bạn, đây thường là điểm dừng chân đầu tiên trong buổi khám phá khu vực cảng Sydney, trước khi di chuyển sang các điểm lân cận trong cùng ngày.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ DulichUc.vn, chuyên Du Lịch Úc dành cho khách khởi hành từ Hà Nội.