Du Lịch Úc

Aboriginal và Torres Strait Islander là hai nhóm dân tộc khác nhau, và văn hóa Aboriginal cũng không phải một khối thống nhất mà gồm hơn 250 nhóm ngôn ngữ, mỗi nhóm gắn với một vùng đất riêng. Đây được xem là một trong những nền văn hóa còn tồn tại liên tục lâu đời nhất thế giới, với bằng chứng khảo cổ cho thấy con người đã sinh sống trên lục địa Úc từ hàng chục nghìn năm trước. Khách Việt không cần nắm hết chi tiết, chỉ cần hiểu đúng vài khái niệm cốt lõi là đã có thể trải nghiệm văn hóa này một cách tôn trọng.

Người Aboriginal và Torres Strait Islander có phải là một dân tộc không?

Không, đây là hai nhóm dân tộc bản địa riêng biệt của Úc. Người Aboriginal là chủ nhân truyền thống của lục địa Úc, đảo Tasmania và phần lớn các đảo ven bờ, trong khi người Torres Strait Islander có nguồn gốc từ hơn 270 đảo nhỏ nằm giữa mũi Cape York và Papua New Guinea, mang nhiều nét văn hóa gần với các dân tộc Melanesia hơn là với người Aboriginal trên đất liền.

Ngay trong nội bộ mỗi nhóm cũng không tồn tại một nền văn hóa duy nhất, mà gồm hơn 250 nhóm ngôn ngữ khác nhau trước thời thuộc địa, mỗi nhóm gắn với một vùng đất, phong tục và hệ thống luật tục riêng, theo Viện Nghiên cứu Aboriginal và Torres Strait Islander Úc. Đây là điểm nhiều khách quốc tế, trong đó có khách Việt, dễ hiểu nhầm khi mặc định "văn hóa thổ dân Úc" là một khối đồng nhất, trong khi thực tế đa dạng hơn rất nhiều so với hình dung ban đầu.

[Ảnh: Bản đồ minh họa các nhóm ngôn ngữ Aboriginal và Torres Strait Islander trên khắp nước Úc]

Văn hóa Aboriginal có từ bao giờ và vì sao được xem là một trong những nền văn hóa sống lâu đời nhất thế giới?

Nhiều nhà khảo cổ học ước tính con người đã có mặt liên tục trên lục địa Úc từ khoảng 60.000 năm trước, thậm chí một số bằng chứng tại khu vực Arnhem Land được cho là có thể lên tới gần 65.000 năm, khiến đây được xem là một trong những nền văn hóa còn tồn tại liên tục lâu đời nhất được biết đến trên Trái Đất. Con số chính xác vẫn tiếp tục được nghiên cứu và điều chỉnh khi có thêm bằng chứng khảo cổ mới.

Điều đáng chú ý hơn cả con số năm tháng là tính liên tục: ngôn ngữ, luật tục, nghệ thuật và mối liên kết với vùng đất cụ thể vẫn được truyền lại qua nhiều thế hệ, dù trải qua giai đoạn thuộc địa hóa đầy biến động. Đây là lý do nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế xem văn hóa Aboriginal là một trong những di sản sống có giá trị bậc nhất thế giới.

[Ảnh: Tranh đá cổ của thổ dân Úc tại khu vực Arnhem Land]

Tjukurpa hay "Dreamtime" thực chất là gì?

Tjukurpa, thường được dịch sang tiếng Anh là Dreamtime hoặc the Dreaming, là hệ thống luật tục, tín ngưỡng và tri thức chi phối mối quan hệ giữa con người, vùng đất và các đấng sáng tạo trong quan niệm của người Aboriginal, chứ không đơn thuần là một tập hợp truyện kể thần thoại như nhiều du khách vẫn nghĩ. Tjukurpa vừa giải thích nguồn gốc hình thành vùng đất, vừa quy định cách con người nên ứng xử với nhau và với tự nhiên.

Tên gọi và nội dung cụ thể của hệ thống luật tục này khác nhau tùy theo từng nhóm ngôn ngữ, Tjukurpa là thuật ngữ riêng của người Anangu ở khu vực trung tâm nước Úc, trong khi các nhóm khác có tên gọi và câu chuyện riêng cho khái niệm tương tự. Mỗi câu chuyện Tjukurpa thường gắn chặt với một địa điểm cụ thể và có thể có nhiều tầng ý nghĩa, trong đó một số nội dung chỉ được chia sẻ trong nội bộ cộng đồng chứ không dành cho người ngoài.

Cờ Aboriginal và nghi thức như Welcome to Country có ý nghĩa gì với văn hóa bản địa Úc?

Cờ Aboriginal do Harold Thomas, một người đàn ông thuộc nhóm Luritja, thiết kế và được kéo lên lần đầu năm 1971, gồm nửa trên màu đen tượng trưng cho người Aboriginal, nửa dưới màu đỏ tượng trưng cho đất đai, và vòng tròn vàng ở giữa tượng trưng cho mặt trời. Cờ Torres Strait Islander do Bernard Namok thiết kế năm 1992, có hai dải xanh lá tượng trưng cho đất liền, dải xanh dương ở giữa tượng trưng cho biển, và biểu tượng mũ đội đầu dhari màu trắng ở trung tâm. Cả hai lá cờ đều chính thức được công nhận là cờ của nước Úc từ ngày 14 tháng 7 năm 1995.

Welcome to Country là nghi thức chào đón chính thức, chỉ do chủ nhân truyền thống của vùng đất đó hoặc người được ủy quyền thực hiện, thường xuất hiện ở đầu các sự kiện lớn và có thể kèm theo múa hát hoặc nghi lễ khói. Acknowledgement of Country đơn giản hơn, là lời ghi nhận chủ nhân truyền thống của vùng đất mà bất kỳ ai cũng có thể thực hiện, kể cả khách nước ngoài nếu tham gia phát biểu tại một sự kiện. Khách du lịch có thể bắt gặp cả hai hình thức này khi tham quan bảo tàng, công viên quốc gia hoặc các sự kiện văn hóa tại Úc.

[Ảnh: Cờ Aboriginal và cờ Torres Strait Islander được treo cùng nhau tại một sự kiện ở Úc]

Việc lắng nghe và tôn trọng những nghi thức này cũng là một phần trong cách ứng xử chung được đánh giá cao khi giao tiếp với người Úc, có thể tìm hiểu thêm những quy tắc rộng hơn qua những quy tắc giao tiếp cơ bản với người Úc.

Nghệ thuật chấm màu và tranh đá của thổ dân Úc có ý nghĩa gì?

Nghệ thuật chấm màu, hay dot painting, bắt đầu phổ biến từ đầu thập niên 1970 tại cộng đồng Papunya thuộc vùng sa mạc phía Tây, khi các họa sĩ Aboriginal chuyển từ vẽ trên cát và cơ thể sang vẽ trên vải và ván gỗ. Kỹ thuật chấm được dùng vừa để tạo hiệu ứng lấp lánh đặc trưng, vừa để che bớt các chi tiết mang tính thiêng liêng vốn chỉ dành cho người trong cộng đồng, theo cách các nghệ nhân tự điều chỉnh khi đưa tác phẩm ra công chúng.

Tại khu vực Kakadu ở Lãnh thổ Bắc Úc, một số bức tranh đá có tuổi đời lên tới khoảng 20.000 năm, được xem là một trong những chuỗi ghi chép lịch sử liên tục lâu đời nhất của loài người. Với người Bininj và Mungguy, chủ nhân truyền thống khu vực này, hành động vẽ tranh thường được xem trọng hơn cả bức tranh hoàn thiện, nên nhiều lớp tranh cũ được vẽ đè lên bởi thế hệ sau như một cách duy trì truyền thống sống, không phải để xóa bỏ.

[Ảnh: Một tác phẩm nghệ thuật chấm màu của họa sĩ Aboriginal]

Vì sao Uluru được xem là vùng đất linh thiêng bậc nhất của thổ dân Úc?

Uluru nằm trong hệ thống Tjukurpa của người Anangu, gắn với những câu chuyện sáng thế giải thích nguồn gốc địa hình và cách con người nên ứng xử với vùng đất này, nên với người Anangu, đây không đơn thuần là một thắng cảnh mà là một phần sống động của hệ thống luật tục và bản sắc dân tộc.

Chính phủ Úc chính thức trao trả quyền sở hữu Uluru cho người Anangu vào ngày 26 tháng 10 năm 1985, kèm theo thỏa thuận cho thuê lại 99 năm để cùng quản lý công viên quốc gia với đa số thành viên ban quản lý là người Anangu. Đúng 34 năm sau, quy định cấm leo Uluru chính thức có hiệu lực từ ngày 26 tháng 10 năm 2019, theo đúng nguyện vọng cộng đồng Anangu đã bày tỏ từ nhiều thập niên trước đó.

[Ảnh: Uluru vào lúc hoàng hôn tại trung tâm nước Úc]

Uluru cũng là một trong những biểu tượng được nhận diện nhiều nhất khi nhắc tới nước Úc trên trường quốc tế, có thể tìm hiểu thêm bối cảnh của các địa danh này qua những biểu tượng nổi tiếng của nước Úc.

Khách du lịch có thể tìm hiểu văn hóa Aboriginal ở đâu khi đến Sydney?

Theo kinh nghiệm tư vấn khách khởi hành từ Hà Nội, phần lớn khách Việt khi đến Sydney thường chỉ tập trung vào các điểm quen thuộc như Opera House hay Harbour Bridge mà bỏ qua mảng trải nghiệm văn hóa Aboriginal ngay tại thành phố. Ngay tại Royal Botanic Garden có tour tìm hiểu thực vật bản địa do chuyên gia người Aboriginal dẫn dắt, còn khu vực The Rocks có tour đi bộ kể chuyện Dreaming của vùng đất người Gadigal.

Một số trải nghiệm khác gồm tour đi bộ dọc bãi biển Bondi do một nghệ sĩ kiêm hướng dẫn viên người Aboriginal dẫn dắt, chuyến du ngoạn trên cảng Sydney có thủy thủ đoàn người bản địa giới thiệu kỹ thuật đánh bắt truyền thống, hoặc xem một buổi biểu diễn của đoàn múa Bangarra tại Sydney Opera House. Đây đều là những trải nghiệm do chính người Aboriginal thiết kế và dẫn dắt, khác hẳn với việc chỉ nghe kể lại qua một hướng dẫn viên không thuộc cộng đồng.

[Ảnh: Hướng dẫn viên người Aboriginal giới thiệu văn hóa bản địa cho du khách tại Sydney]

Việc ngày càng nhiều trải nghiệm như vậy xuất hiện cũng phản ánh xu hướng người Úc hiện nay coi trọng việc nhìn nhận đúng vai trò của văn hóa bản địa trong bản sắc quốc gia, một nét tính cách có thể tìm hiểu thêm qua bài viết về con người Úc và những nét văn hóa dễ nhận thấy.

Mua quà lưu niệm liên quan tới văn hóa Aboriginal cần lưu ý điều gì?

Không phải mọi sản phẩm gắn mác Aboriginal art bày bán tại cửa hàng lưu niệm đều do người Aboriginal thực hiện, một phần không nhỏ là hàng nhái sản xuất hàng loạt, có trường hợp được gia công ở nước ngoài rồi dán mác bản địa. Đây là vấn đề đã được nhiều tổ chức tại Úc, trong đó có cơ quan giám sát Indigenous Art Code, lên tiếng cảnh báo trong nhiều năm qua.

Cách an toàn nhất là ưu tiên mua trực tiếp từ nghệ sĩ hoặc tại các phòng tranh, trung tâm văn hóa có xác nhận là thành viên Indigenous Art Code, đồng thời có thể hỏi thẳng phần trăm doanh thu thực nhận của nghệ sĩ nếu mua qua bên trung gian. Một món quà lưu niệm có nguồn gốc rõ ràng vừa giữ được giá trị văn hóa thật sự, vừa đảm bảo phần lớn số tiền đến đúng tay người nghệ sĩ đã tạo ra nó.

Câu hỏi thường gặp

Có nên gọi chung là "người bản địa Úc" thay vì phân biệt Aboriginal và Torres Strait Islander không?

Gọi chung là cách nói tắt tiện lợi trong giao tiếp thông thường nhưng không phản ánh đúng sự khác biệt giữa hai nhóm, nên khi viết hoặc khi trò chuyện trực tiếp với người bản địa, cách gọi được khuyến khích là nhắc rõ cả hai nhóm hoặc dùng đúng tên cộng đồng cụ thể nếu biết. Cách viết tắt kiểu gộp chữ cái đầu thường bị xem là thiếu tôn trọng và nên tránh.

Khách du lịch có được phép chụp ảnh người Aboriginal hoặc các nghi lễ văn hóa không?

Cần xin phép trước trong mọi trường hợp, vì một số nghi lễ, địa điểm hoặc thậm chí một số cá nhân có thể không muốn xuất hiện trong ảnh vì lý do văn hóa hoặc tín ngưỡng riêng. Tại các tour có hướng dẫn viên người Aboriginal, hướng dẫn viên thường sẽ chủ động thông báo phần nào được phép chụp ảnh và phần nào không.

Nếu chỉ có thời gian ngắn ở Sydney, nên ưu tiên trải nghiệm nào để hiểu văn hóa Aboriginal?

Nếu chỉ có nửa ngày, một tour đi bộ ngắn tại The Rocks hoặc Royal Botanic Garden là lựa chọn dễ sắp xếp nhất vì nằm ngay trung tâm thành phố. Nếu có nhiều thời gian hơn, kết hợp thêm một buổi biểu diễn của đoàn múa Bangarra sẽ cho cái nhìn đầy đủ hơn về cả khía cạnh truyền thống lẫn đương đại của văn hóa này.

Với khách muốn trải nghiệm văn hóa này một cách trọn vẹn ngay trong chuyến đi Sydney, việc lựa chọn các tour Úc từ Hà Nội có lồng ghép sẵn hoạt động văn hóa bản địa do người Aboriginal dẫn dắt cũng là một cách tiếp cận thuận tiện, thay vì phải tự tìm hiểu và đặt riêng từng phần.

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ DulichUc.vn, chuyên Du Lịch Úc từ Hà Nội